NGİLTERE SÖZÜNÜ TUTTU MU? OSMANLI TOPRAKLARININ PAYLAŞILMASI VE ORTADOĞU'NUN YENİ HARİTASI
Şimdi en önemli soruya gelelim.
Şerif Hüseyin, Osmanlı'ya karşı İngiltere'nin desteğiyle isyan etti. İngiltere bağımsızlık vaatlerinde bulundu. Savaş boyunca askerî ve mali destek sağladı.
Peki savaş bittiğinde ne oldu?
Şerif Hüseyin'in beklediği geniş bağımsız Arap krallığı kuruldu mu?
Ortadoğu'nun siyasi haritası kimin çıkarlarına göre şekillendi?
Belgeleri önümüze koyalım.
1. Sykes-Picot: Gizli paylaşım anlaşması
16 Mayıs 1916'da İngiltere ve Fransa arasında imzalanan Sykes-Picot Anlaşması, Osmanlı'nın Arap topraklarındaki nüfuz alanlarını iki devlet arasında düzenlemeyi hedefliyordu.
Anlaşmaya göre Fransa ve İngiltere farklı bölgelerde doğrudan veya dolaylı kontrol ve nüfuz alanları elde edecekti.
Dikkat çekici nokta şuydu:
Şerif Hüseyin'e bağımsızlık konusunda mektuplar yazılırken, aynı dönemde İngiltere ve Fransa bölgenin geleceğini kendi aralarında planlıyordu.
Anlaşmanın gizli tutulması da tesadüf değildi.
Anlaşma, Bolşeviklerin Rusya'da iktidara gelmesinden sonra açıklanan gizli diplomatik belgeler arasında ortaya çıktı.
Bu gelişme Arap liderleri açısından büyük bir hayal kırıklığı yarattı.
2. Balfour Deklarasyonu: Filistin için verilen yeni söz
2 Kasım 1917'de İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour, Lord Rothschild'e bir mektup gönderdi.
Bu mektup, tarihe Balfour Deklarasyonu olarak geçti.
İngiltere, Filistin'de Yahudi halkı için bir millî yurt kurulmasını desteklediğini açıkladı.
Böylece İngiltere'nin savaş sırasında farklı taraflara verdiği vaatler arasındaki çelişkiler daha da belirginleşti.
Bir tarafta Arap bağımsızlığına ilişkin vaatler, diğer tarafta Fransa ile gizli nüfuz paylaşımı, bir başka tarafta Filistin'de Yahudi millî yurdunu destekleme taahhüdü…
Ortadoğu'nun geleceği, bölge halklarının kendi iradelerinden çok büyük devletlerin diplomatik hesaplarının konusu hâline geliyordu.
3. San Remo Konferansı: Yeni düzenin kurulması
Nisan 1920'de İtalya'nın San Remo kentinde toplanan konferansta eski Osmanlı topraklarının manda yönetimleriyle ilgili kararlar alındı.
İngiltere ve Fransa, Milletler Cemiyeti mandaları çerçevesinde bölgedeki yönetim ve nüfuzlarını kurumsallaştırdı.
Filistin ve Irak İngiliz mandasına, Suriye ve Lübnan ise Fransız mandasına bırakıldı.
Böylece savaş sırasında bağımsızlık beklentisiyle hareket eden bölge halkları, bu defa Avrupa devletlerinin mandater yönetimleriyle karşı karşıya kaldı.
4. Şerif Hüseyin'in hayali ne oldu?
Şerif Hüseyin, Osmanlı'ya karşı başlattığı mücadele sonucunda Hicaz Krallığı'nın hükümdarı oldu.
Ancak hayal ettiği geniş Arap krallığını kuramadı.
Oğlu Faysal, 1920 yılında Suriye'de kral ilan edildi. Ancak Fransız kuvvetleri Temmuz 1920'de Maysalun Savaşı'nın ardından Faysal'ı Suriye'den çıkardı.
Daha sonra İngiltere'nin desteğiyle Irak tahtına geçti.
Diğer oğlu Abdullah ise Ürdün'de emir oldu.
Şerif Hüseyin'in ailesi bölgesel iktidar elde etti ama İngiltere'nin vaat ettiği geniş bağımsızlık projesi gerçekleşmedi.
Hicaz üzerindeki hâkimiyeti de 1924-1925 yıllarında İbn Suud'un kuvvetleri karşısında sona erdi.
TARİHİN EN ACI DERSİ: BÜYÜK DEVLETLERİN VAATLERİ
Bu dört bölümlük araştırmanın sonunda karşımıza çıkan tablo oldukça önemli.
Osmanlı'nın son yıllarında yaşanan Hicaz İsyanı, yalnızca bir askerî olay değildi. İngiltere'nin bölgesel çıkarları, Şerif Hüseyin'in hanedan hedefleri, savaş koşulları ve Osmanlı'nın cephelerde yaşadığı askerî zorluklar bir araya gelmişti.
Osmanlı'ya karşı isyan eden belirli liderlerin ve kuvvetlerin tercihleri tarihî belgelerle incelenmelidir.
Ancak bu olayları bütün Arap halklarına mal etmek doğru değildir. Osmanlı ordusunda savaşan, devlete bağlı kalan ve cephelerde hayatını kaybeden Arap askerler de vardı.
Bir halkın tamamını birkaç siyasi liderin kararlarıyla yargılamak, tarihî gerçeği eksik anlatmaktır.
Öte yandan İngiltere'nin bağımsızlık vaatleriyle gizli paylaşım planlarının çelişmesi, Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki Ortadoğu düzenini anlamak için son derece önemlidir.
Benim bu araştırmadan çıkardığım temel soru şudur:
Bir imparatorluğa karşı yabancı bir gücün desteğiyle silaha sarılanlar, savaş bittikten sonra o gücün kendilerine verdiği sözlerin arkasında durmasını sağlayabildi mi?
Tarih bize gösteriyor ki büyük devletlerin çıkarları değiştiğinde, dün müttefik olarak gördükleri aktörler bugün kendi hesaplarının dışında kalabiliyor.
Osmanlı'nın son dönemini anlamak için yalnızca cephelerdeki yenilgileri değil, diplomatik masalarda yapılan pazarlıkları da bilmek gerekiyor.
Çünkü bazen bir imparatorluk yalnızca savaş meydanlarında değil, kendisine kurulan siyasi hesapların içinde de çözülür.
Tarih unutmaz. Belgeler konuşur. Biz de sormaya devam ederiz.
Gazeteci Aydan Yıldırım
